BL slide

KastelBD PozorišteMusej Savremen Umjetnosti RSGospodskaVrbaska lasta

AktuelnostiInfo servisFotogalerijeBL crticePartnerimojTim PONUDA

Spomenik palim borcima



Kastel dio kulturne baštine Banjaluke

Paint kastel

Kastel, česta inspiracija banjalučkih umjetnika

Mada je simbol ne može se govoriti da je ponos grada.
Godinama su vršene različite vrste sanacija, restauracija i revitalizacija. No nikad temeljno i do kraja. Uvijek je to bila neka improvizacija koju je zub vremena brzo potrošio. Ostaju ruševine i zidine koje izazivaju ponos i znatiželju. Kao da pričaju priču o prošlim vremenima, o bitkama, trgovini, uspjesima i padovima.

Nema pouzdanih informacija o tome ko i kad je sagradio Kastel, ali neke procjene govore da je izrađena  u 3. vijeku nove ere. Geološke iskopine raznolikih predmeta  kojim su se služili stari Rimljani, učvršćuju tezu da se na mjestu tvrđave nalazilo rimsko vojničko naselje Castra. Smještena u graničnom pojasu izmedu tadašnje Dalmacije i Panonije, Castra je pripadala Dalmaciji, kao njen najsjeverniji dio.

Jupiterov žrtvenik

Jupiterov žrtvenik

Vaubamanoc v sistem
Vaubanov sistem fortifikacije, austrijski sistem rasprostranjen u Posavini, primjenjen je i na Kastel

Kastel sistem
Avionski snimak na kom se jasno prepoznaje Vaubanov sistem korišćen pri gradnji Kastela

bunar

Bunar u Kastelu

 

Sarkofag

Sarkofag pronađen u okolini Šargovca, sada u Kastelu

 

Kastel predstavlja najstariji očuvani kulturno istorijski spomenik u gradu.
Ukupna površina kompleksa Kastel iznosi 48.000 kvadratnih metara, od toga unutar bedema 26 610 kvadratnih metara, a izvan bedema oko 21.390 kvadratnih metara. Bedeme čine devet bastiona i dvije kapi kule u sklopu bedema. Unutar bedema nalazi se više objekata, među kojima centralni logor sa dvije kule i malim arsenalom, centralni arsenal, tzv. kamena zgrada, te više različitih zidova koji su dijelili i formirali pojedine interne prostore.

Kastel ulaz
Glavni ulaz u Kaste, iz ulice Teodora Kolokotronisa
Kastel vrbas
Kastel pogled sa Vrbasa

Brojni materijalni nalazi, pisani izvori i kartografska dokumentacija, danas nam omogućuju da u velikoj mjeri sagledamo sve faze nastanka i razvoja tvrđave.
Prvi početci razvoja naselja na mjestu današnjeg Kastela potiču još iz paleolitskog doba na što upućuju nalazi kamenog oruđa i oružja.
Istorija Kastela počinje sa rimskim osvajanjima ilirskih teritorija. S obzirom da je područje današnje Banjaluke bilo nemirno, a rimska vlast nesigurna, javila se potreba stacioniranja, rimskih vojnih odreda u ovim krajevima. Za njihove potrebe podizani su vojni logori (CASTRA), širom Ilirika (šire područje današnje Banjaluke) uz koje su se javljala i civilna naselja (municipium). Unutar tvrđave pronađeno je više primjeraka kasnoantičke bronze, keramike, i jedna kasnoantička bronzana fibula. U centralnom prostoru tvrđave pronađeni su kasnoantički objekati većih dimenzija. Da li je riječ o kasnoantičkom svetilištu, nekoj administrativnoj zgradi ili kompleksu različitih sadržaja – tek treba da se utvrdi.
Tvrđava Kastel je 1950. proglašena dobrom kulturno-istorijskog nasljeđa prve kategorije, a 2002. godine uvršćena na listu ugroženih spomenika Bosne i Hercegovine.

Kastel Avio1 Kastel avio2
Avio snimci Kastela, pogled sa istočne i zapadne strane

Potvrda da je postojalo antičko naselje na mjestu današnjeg Kastela jeste poznati žrtvenik posvećen bogu Jupiteru.
Na tom lijepo klesanom kamenom spomeniku, pronađenom 1895. godine prilikom popravljnja mosta na Crkveni, stoji natpis čijom je dopunom dešifrovan tekst: "Jupiteru najvećem geniju ovog mijesta Sicinije, Makrin, konzularni beneficijar provincije Gornje Panonije, ispunio je zavjet dobrovoljno i sa zahvalnošću."
Iz natpisa se može zaključiti da je žrtvenik bio postavljen u blizini Jupiterovog svetilišta. Ovaj žrtvenik se smatra dokazom o postojanju grada sa vojnom posadom još u rimskom periodu.
Naselje se u kasnoantičkom periodu razraslo i obogatilo – u vojnim, civilnim, sakralnim, privrednim i administrativnim sadržajima. Posebno su značajni nalazi u priobalnom pojasu tvrđave gdje su zidovi pravilno tesarski obrađeni i govore o zreloj arhitekturi jake fortifikacije značajnih razmjera.
U sadašnjoj formi izgradnja Kastela počinje u pretposljednoj deceniji XV vijeka za vrijeme Ferhadpaše Sokolovića, koji prvo gradi utvrđenu tophanu (barutanu-arsenal), koja se za desetak godina proširuje i vremenom postaje pravi utvrđeni grad sa kulama i tabijama koji se neprestano širi.
U povelji iz 1525. godine precizno se navodi da je Banjaluka zapravo ime tvrđave koja se zvala CASTELL NOSTRO BAGNA LUCA. Iz sadržaja povelje može se zaključiti da je tvrđava Banjaluka bila izgrađena na mjestu nekog starijeg utvrđenja kao dio granice na Vrbasu u sistemu odbrane ugarskog kraljevstva protiv Turske poslije 1463. godine.
Po dolasku Turaka tvrđava će biti dograđivana da bi za vlade sultana Mehmeda III, na prelazu iz XVI u XVII vijek bila pretvorena u grad. Obnova, proširenje i ojačavanje tvrđave svakako su bili podstaknuti učestalošću austro-turskih ratova krajem XVII i u prvim decenijama XVIII vijeka. Tad su izgradili barutanu (tophanu), koja je postala osnov nove tvrđave, nastale na temeljima stare.

O izgledu tvrđave i grada u prvoj polovini XVIII vijeka dosta detaljno nas obavještavaju austrijske karte nastale u vrijeme austrijsko-turskog rata 1737. godine i velike bitke pod Banjalukom koja se vodila 4. avgusta te godine. Austrijanci su zauzeli grad i tvrđavu preuredili po uzoru na ravničarske tvrđave (po tzv. Vaubanom sistemu) koji se često koristio preko Save. Tada njena silueta dobija današnju formu izduženog trapeza omeđenog bedemima, bastionima sa kulama i podzemnim prolazima, dok je vodenim šancem okružena sa zapadne strane.

Ljetna pozornica
Ljetnja pozornica
Igralište
Dječije igralište u Kastelu
Restoran
Nacionalni restoran u Kastelu

Ubrzo se i grad i tvrđava vraćaju pod tursku upravu koja dograđuje pojedine objekte ali uglavnom zadržava formu koju su Austrijanci započeli. Iz tog vremena je arsenal i tophana sa topovima najvećim u ovom dijelu Bosne.
Iz osamdesetih godina XVIII vijeka potiču nešto pouzdaniji opisi i nacrti tvrđave. U tim opisima postoje podaci o postojanju 30 ambara za žito kao i postojanje tzv. carevog ambara. Sve do 1826. godine u sklopu tvrđave nije ništa obnavljano, ali te godine je u tvrđavi izgrađeno jedno od banjalučkih javnih kupatila (hamama) takozvano Vojno kupatilo.
Jedini objekat vojne namjene znatnijih dimenzija iz tog perioda podignut je uz jugozapadne bedeme tvrđave oko 1865. godine. Objekat, kasnije nazvan kasarna za artiljerce, podignut je na zapadnoj strani na samoj obali Vrbasa na podignutoj terasi sa podzidom od sedre (odmah do današnjeg mosta Patre). Pravougaoni prozori u austrougarskom periodu obradom opeke dobili su polukružni oblik. Prema ostacima drvenih greda na fasadama može se pretpostaviti da je zgrada imala neku vrstu drvenih verandi ili osmatračnica.
Za vrijeme Drugog svjetskog rata tvrđava je korištena kao utvrđeni objekat.
Poslije oslobođenja započelo je preuređenje i uređivanje Kastela kao kulturno istrorijskog spomenika. Rekonstrukcija nikad nije u potpunosti obavljena, već je samo jedan dio zidina i objekata uređen. Prvo zemljotres, a onda još jedan rat, zaustavili su ove projekte. Samo djelimično uređeni objekti našli su se opet u nemilosti prepušteni zuba vremena.

Kastel Zavod
Zavod za zaštitu kulturnog i prirodnog nasljeđa
Novi plan
Izgled Kastela i okoline po novom urbanističkom planu
Zabrana
Sadašnje stanje – zabrana pristupa

Nakon dugo vremena propadanja Kastel je predat na gazdovanje gradu što je dovelo do izrade planova za rekonstrukciju i međunarodnog konkursa za njegovu revitalizaciju.
Konkurs je završen i u toku je praktična realizacija ovog projekta koji bi trebao da u toku nekoliko narednih godina oživi kompletan kompleks.
Nadati se da će bar propadanje biti zaustavljeno i da će ovaj kulturno-istorijski spomenik oživjeti u sjaju koji zaslužuje.

   

Blinfo logosva prava zadržava mojTim
Copyright © 2008-2011, M.M.