Period relativnog razvoja pod Austougarskom

 

Pod protektoratom Austrougarske Banjaluka postaje zanatski i industrijski centar. Gradi se novi centar i grad se sve više širi sjeverno od stare čaršije, koja je bila, uglavnom, s desne strane Crkvene.
Austrijanci rade na izgradnji puteva i mostova, te spajaju Banjuluku željeznicom sa Bečom i Budimpeštom 1891. godine. Banjaluka 1879. godine postaje sjedište okruga i kotara, oformljene su i odgovarajuće ustanove, a središte grada preseljeno je uz lijevu obalu Vrbasa.
Počinje eksploatacija ruda iz nalazišta na Laušu. Bolnica je izgrađena 1879. godine. Tvornica duvana je počela sa radom 1888. godine.


Realka

Fabrika duvana
Za razliku od turske, austrougarska vlast je po pitanju opismenjavanja bila znatno agilnija. Već u prvim godinama svog vladanja, 1885. godine, osnovala je Trgovačku školu. 1896. godine otpočela je sa radom  realna gimnazija, a samo dvije godine kasnije sagrađena je i zgrada Velike realke, koja će decenijama biti ponos Banjaluke.Godine 1898. osniva se i viša djevojačka škola. To su bili značajni pomaci koji su domaće stanovništvo definitivno približili evropskim obrazovnim standardima.
U Banjaluku doseljava se sve veći broj stranaca, uglavnom školovanih i obrazovanih. Sem vojnika, oni su ili radnici u administraciji, ili stručnjaci koji omogućavaju da se lakše koriste i eksploatišu prirodna bogatstva.
Po popisu koji je austrougarska vlast napravila (po treći put) 22. aprila 1895. godine, Banjaluka je imala 13.566 stanovnika.