XIX vijek - najava kraja turske vladavine

 

Poslije privremenog gubitka Gradiške 1718. godine, u Banjaluci je sjedio gradiški kapetan s dijelom svoje posade.
Grad je ipak bio samostalan, jer je imao svoga dizdara. Od druge polovine XVII stoljeća Banjaluka je sjedište kapetanije.
Anonimni opis Bosne, pisan oko 1785, navodi da u gradu ima 50 velikih topova. Po službenom popisu iz 1833. godine u gradu su bila 23 topa, a među njima i tradicionalni top haberdat. Djelovi tada rekonstruisanih zidina tvrđave mogu se i danas pronaći u Kastelu.
Banjaluka je bila relativno jak administrativni privredni i zanatski centar zahvaljujući svom povoljnom saobraćajnom i klimatskom položaju. Reorganizacijom turske uprave 1851. godine grad Banjaluka je postao sjedište okruga i tada je dobio administrativne, prosvjetne i vjerske ustanove.

Zbog bogatog žitorodnog zaleđa - Lijevče polja, i nadaleko čuvenih proizvoda banjalučkih zanatlija, naročito predmeta od kože, čoje, krzna, zlata i srebra, Banjaluka je privukla mnoge srpske porodice, pogotovo iz Hercegovine, Makedonije i Sarajeva.


Most na Suturliji


Srpska četvrt u Banjaluci, kraj XIX vijeka

Prema pisanju Giljferdinga, ruskog konzula u Sarajevu, gotovo svi pravoslavni banjalučki trgovci bili su doseljenici iz Trebinja. On dalje kaže da je bila obrazovana posebna kasta trgovaca, koja je predstavljala svojevrsnu aristokratiju u odnosu na ostalo stanovništvo. Sredinom 19. vijeka, oko 10% stanovništva Banjaluke se bavilo trgovinom i zanatstvom. U Banjaluci je održavan najpoznatiji godišnji sajam, za koji je donošena roba i dogonjena stoka iz svih krajeva Bosne.
Pred kraj turske vladavine izgrađena je prva pruga Banjaluka – Dobrljin. Ona se završavala kao slijepo crijevo, i dalja veza je bila skelom (kerepom) preko Une.

Željeznička stanica Banjaluka sagrađena 1872. godine